Boekrecensie: John & Yoko/Plastic Ono Band

BFNL Nieuws

John & Yoko/Plastic Ono Band
door Yoko Ono en John Lennon
288 pagina’s hardback boek
uitgegeven door Thames & Hudson Ltd in oktober 2020

Door JOSEPH NECHVATAL, februari 2021

De geheime kracht van de filosofie van The Plastic Ono Band, die in het begin verloren ging, moest in de toekomst nog worden ontdekt. Zoals verhaald in het liedje The Ballad of John and Yoko van The Beatles, besloten John Lennon en Yoko Ono in 1969 in Parijs te trouwen. Zij charterden een privé-jet in Engeland en vlogen daarvoor op 16 maart naar de Franse hoofdstad. Helaas weigerden de Franse autoriteiten toestemming. Zij hadden niet lang genoeg legaal in Frankrijk gewoond, dus trouwden zij in plaats daarvan in Gibraltar (een Brits protectoraat) op 20 maart. Na dit welbekende huwelijk ~ gebaseerd op een multi-media machine maquette uit 1968 genaamd The Plastic Ono Band ~ besloot het echtpaar dat hun toekomstige kunst-muziek inspanningen gecrediteerd zouden worden aan dat conceptuele kunst vehikel.

Het Plastic Ono Band concept van een geautomatiseerde geënsceneerde multi-media muziekpresentatie (als het al niet zo heette) werd door Ono bedacht in 1967 voor een Berlijnse kunstshow. De maquette is door Lennon gemaakt van kleine gevonden plastic bakjes, waaronder een cassettedoosje. Toen hij volledig was gerealiseerd, bestond The Plastic Ono Band uit vier plastic acrylcontainers waarin elektronische apparatuur was ondergebracht: drie hoog, en de andere een kortere vierkante figuur achteraan (als een zittende drummer aan zijn kit). Inderdaad, de vorm van The Plastic Ono Band zou kunnen refereren aan The Beatles: John, Paul, George en Ringo, zonder de harige mensen. In de beweegbare transparante structuren van The Plastic Ono Band zaten een versterkte bandrecorder, een gesloten tv-circuit camera, een platenspeler met versterker, en een miniatuur lichtshow en luidspreker; geleverd door elektricien-kunstenaar Alexis Mardras van Apple Electronics. Volgens Lennon’s getekende specs had The Plastic Ono Band genoeg geluid producerend vermogen nodig om de luidste band op aarde te zijn.

Het beweegbare mediaproject van de Plastic Ono Band moet worden gezien binnen de context van intermedia: de term die al in het midden van de jaren zestig door Fluxus-kunstenaar Dick Higgins werd gebruikt om interdisciplinaire kunstactiviteiten aan te duiden. Een andere waarschijnlijke invloed is Fluxus-kunstenaar Nam June Paik, als we kijken naar zijn baanbrekende tentoonstelling Exposition of Music: Electronic Television tentoonstelling (1963) in Galerie Parnass in Wuppertal. Verder teruggaand is er ook het precedent van John Cage’s Williams Mix (1952), een stuk elektronische muziek gecomponeerd met behulp van toevalsoperaties afgeleid van de I-Ching, dat Cage’s eerste compositie voor bandrecorder was. Williams Mix werd voor het eerst uitgevoerd vanaf slechts een kwart-inch magnetische band in Urbana, Illinois in 1953, waar de musique concrète klanken werden afgespeeld op vier stereotape-machines die waren aangesloten op acht luidsprekers. Er waren geen menselijke artiesten nodig. Higgins, Paik en Cage hadden dus al artistieke toepassingen voor elektronische mediapresentaties gedemonstreerd die het begin markeerden van lange carrières waarin zij de technologische, filosofische en sociale ontwikkeling van de nieuwe media: televisie, video en computers, voorzagen en actief beïnvloedden. Paik’s idee van een anti-technologische technologie zette zeker de toon voor The Plastic Ono Band’s anti-pop pop. Ook wanneer men denkt aan Fluxus-gerelateerde precedenten voor een Plastic Ono Band-achtige muziekpresentatie die in staat is viscerale geluidspresentaties te creëren zonder de noodzaak van muzikanten, komen de continue en autonome elektronische drones van La Monte Young in gedachten, typerend voor The Dream House. Vanaf 1962 was Young begonnen met het formuleren van het concept van een continue geluidsomgeving die geen menselijke prestaties vereist, maar deze desgewenst wel mogelijk maakt. In een programmatoelichting uit 1964 voor dit project van het Theatre of Eternal Music beschrijft Young het Dream House als datgene wat de muziek in staat zal stellen zichzelf voort te stuwen door haar eigen impuls.

Tegelijkertijd plat transparant beeld, sculpturale vorm, en media machine assemblage, De door de Plastic Ono Band gerealiseerde maquette had verschillende aspecten die kenmerkend zijn voor zijn korte maar productieve oeuvre. Het gebruik van op schaal gemaakte maquettes speelde een sleutelrol binnen de minimal-conceptuele kunst, althans sinds de beeldhouwer Tony Smith in 1961, toen hij thuis herstelde van een auto-ongeluk, kleine sculpturale maquettes begon te maken (met de hulp van zijn drie dochters) met agglomeraties van tetraëders en octaëders. Het gebruik van maquette-gebaseerde afmetingen is van fundamenteel belang om van het industriële mechanische tijdperk over te gaan naar de snel-info-mechanisch-elektronische benadering van cultuur, die gekenmerkt wordt door de bevordering van projectgebaseerde, op tijd schaalbare intelligente apparaten. Maquettes, dozen en conceptuele plannen typeerden de minimal art beweging waaraan Ono enthousiast had deelgenomen; waar kunstwerken er vaak op gericht waren aan het narratief te ontsnappen ten gunste van anti-subjectieve formalistische exploraties. In die zin was Ono zowel bescheiden vernieuwend als zeer invloedrijk in het begeleiden van het Plastic Ono Band project tot zijn broze fysieke voltooiing ~ blijkbaar werd de media sculptuur één keer gepresenteerd in Londen op 3 juli 1969 op het podium van de bescheiden bijgewoonde Apple Records launch party voor de Plastic Ono Band single Give Peace a Chance gehouden in de Chelsea Town Hall. Te oordelen naar foto’s, werd het nogal overweldigd door een enorme collage van bekende gezichten die er achter hing, gemaakt door ontwerpster Christine Marsh. Hoewel de live camerabeelden beelden toonden van leden van het publiek verwerkt in The Plastic Ono Band sculptuur op het podium. Give Peace a Chance is een anti-oorlogslied geschreven door Lennon (op naam van Lennon-McCartney) live opgenomen met Ono, Tommy Smothers, Timothy Leary, Petula Clark, Dick Gregory, Allen Ginsberg, en anderen tijdens het beroemde Lennon-Ono Plastic Ono Band Bed-In media gebeuren in Montreal. Give Peace a Chance was de eerste solosingle die Lennon uitbracht, en werd uitgebracht met het beeld van The Plastic Ono Band afgedrukt op de platenhoes, terwijl Lennon nog lid was van The Beatles. Give Peace a Chance werd een soort hymne van de Amerikaanse anti-oorlogsbeweging in het begin van de jaren zeventig.

Zoals de videofeed wilde suggereren, probeerde het Plastic Ono Band-project oorspronkelijk de Fluxus-waarden van ‘welcome all’ interactiviteit te incorporeren door een “You Are The Plastic Ono Band”-attitude te promoten. Ik denk dat deze zeer Fluxus-achtige houding een centraal onderdeel was van Lennons aantrekkingskracht (en bijdrage) aan het idee van The Plastic Ono Band. Dat zijn ondraaglijk opgeblazen reputatie, zo vaak het resultaat van de excessen van de celebrity-cultuur en de daarmee gepaard gaande persoonlijkheidscultus, zelf kon worden bestreden door een gevoel van collectieve onpersoonlijkheid op te roepen dat kon worden gebruikt om zich te verzetten tegen vormen van veronderstelde technologische vooruitgang ~ namelijk het gebruik van de vermindering van het privé-eigendomsnut ten gunste van collectieve onsamenhangende chaos en willekeur (in feite de hippie-revolutie van het gratis delen) en verzet tegen culturele verwachtingen. Hoewel het zeer onpraktisch zou blijken voor beroemde rijke artiesten als Lennon, legde The Plastic Ono Band de nadruk op het aanmoedigen van een onpersoonlijke sociale omgeving voor een open tegencultuur. Binnen de conceptueel-minimalistische beweging van het midden van de jaren ’60 werd autobiografische symboliek over het algemeen als oubollig beschouwd door kunstenaars als Robert Morris, die de aanwezigheid van een unieke en bijzondere hand verwierpen ten gunste van onpersoonlijke formele kwaliteiten die als nieuw en betoverend werden ervaren. Ono’s Zen-Fluxus conceptueel-minimalistische films deden dat ook ~ zoals Fluxfilm no. 14: One (a.k.a. Match) (1966): een 4:30 minuten durende stille film van Fluxus-fotograaf bij uitstek Peter Moore waarin in super slow-motion een houten lucifer wordt aangestoken. Denk ook aan de koude formele abstractie van een ogenschijnlijk biografisch werk genaamd Self-Portrait (1969), Ono’s zelden geziene 42 minuten durende film waarin de half-erecte penis van Lennon in zijn staat van opzwellen en ontzwellen onverbiddelijk in beeld wordt gebracht. Deze brio maar sang froid aanpak om slechts een beetje van haar minnaar in beeld te brengen (hoewel de titel Self-Portrait suggereert dat dit meer een door Lennon-Ono Plastic Ono Band gegalvaniseerd project is dan een film van Ono) is het tegenovergestelde van sentimentaliteit in de trant van weekhartigheid. De korte Apple-film Two Virgins, de tweede filmische samenwerking tussen John en Yoko, herintroduceert formalisme in een warmere autobiografische intentie. Opnieuw gebruikmakend van Ono’s typische slow-motion benadering, worden de hoofden van John en Yoko op prachtige wijze samengevoegd, voordat het stel tegenover elkaar komt te staan. John en Yoko’s door LSD beïnvloede intieme noise-album Unfinished Music No. 1: Two Virgins, gemaakt de nacht voordat ze voor het eerst de liefde bedreven, zorgt voor de ambient abstracte soundtrack, en verleent de film een beweeglijke en wonderbaarlijke stemming. Two Virgins is misschien wel hun meest succesvolle samenwerking in termen van evenwichtige gelijkheid. Het schept zeker een precedent voor hun keuze om hun creativiteit in de loop der jaren samen te voegen (ten goede of ten kwade). Zonder dat is er geen Plastic Ono Band die zichzelf de taak gaf het leven te beoordelen, zich te verzetten tegen zogenaamd hogere waarden door Fluxus-waarden daaraan af te meten en ze te beperken en te veroordelen. Het was dan ook noodlot dat popart en populaire muziek ontaardden naarmate zij zich ontwikkelden ~ ingehaald door hun eigen populaire maskers.

De structuur van de Plastic Ono Band viel samen met Lennons tumultueuze persoonlijke en artistieke transformaties rond het uiteenvallen van The Beatles en is het opgegraven archiefonderwerp van het John & Yoko/Plastic Ono Band boek van Yoko Ono en John Lennon, uitgegeven door Thames & Hudson Ltd: een viering van de band tussen het echtpaar en een product van hun collectieve creatieve energieën die draaiden rond hun wederzijdse interesses in radicale politiek, experimentele film, en avant-garde musique concrète audiokunst ~ het best gedemonstreerd met hun verbazingwekkende toegeeflijke eerder genoemde Unfinished Music No. 1 : Two Virgins en Unfinished Music No. 2: Life With The Lions opnames. Hun interactieve Plastic Ono Band mediasculptuur en onvaste aanpak van de muzikale POB-deelnemers omsloten en verlengden hun ambitie om hun overeenkomstige creatieve unie zonder grenzen uit te breiden naar de maatschappij ~ en het boek concentreert zich op deze dagen: hun vroege, radicaal tedere jaren samen, ruwweg tussen 1968 en 1971. Het was zeker een periode doordrenkt van drugs, maar ook gericht op oprechte zoektochten naar liefde, waarheid, betekenis en vrede. In die zin kan het boek niet anders dan op oncynische wijze een gevoel van de mogelijkheid voor progressieve verandering en nieuwe levensvatbare levensstijlalternatieven in onze conservatieve en beperkte tijden injecteren.

Het royaal bemeten boek is prachtig vormgegeven en uitgevoerd en staat vol met suggestieve en onthullende brieven en opgenomen gesprekken, maar neemt terecht het Plastic Ono Band apparaat en Lennon’s handgeschreven songteksten als centrale plaats in. Het boek doet ook goed werk met het verkennen van Ono-Lennon’s DIY all-inclusive hippie culturele opvattingen die zij dapper/naïef opnamen in het licht van Lennon’s verlammende beroemdheidsstatus, nog versterkt tijdens deze zeer geladen post-Beatles transformatieve periode. Het dominante zwart-wit uiterlijk van het boek is prachtig en het laat je oog vallen op de herinneringen uit de eerste hand van Plastic Ono Band, vooral wanneer Lennon vertelt over zijn pijnlijke relatie met zijn ouders. Het beluisteren van de relevante Plastic Ono Band nummers zorgt voor een rijke thuisblijf-culturele ervaring. Het is hartverwarmend als Ono ontroerend vertelt over haar verliefdheid op Lennon. We horen ook Lennon’s belangrijke psychische ervaringen binnen Arthur Janov’s Primal Scream Therapy ~ iets dat centraal staat in het expressieve project van The Plastic Ono Band. Voor extra smaak zijn er korte schriftelijke bijdragen toegevoegd van Petula Clark, Ringo Starr, George Harrison en Eric Clapton; en veel nog niet eerder vertoonde foto’s van Annie Leibovitz, Ethan Russell, Richard DiLello, Iain Macmillan, John Reader en David Nutter. Het boek eindigt met herinneringen van de muzikanten die op de albums van The Plastic Ono Band hebben gespeeld en met korte tekstbijdragen van Leibovitz en Jann Wenner van Rolling Stone Magazine.

Hoewel begonnen als een conceptueel kunstproject ~ interessant op zichzelf ~ ligt de nadruk in het boek (begrijpelijk denk ik) op de muziek. De eigenlijke Plastic Ono Band leverde in 1970 twee ‘solo’ muziekalbums op van het tweetal, beide opgenomen met medewerking van Starr (drums), Klaus Voormann (bas), en een beetje Billy Preston (piano). Lennon’s veelgeprezen schijf is een intense duik in zelf-demystificatie, genaamd John Lennon/Plastic Ono Band. Het album werd gecoproduceerd door Lennon, Ono en Phil Spector en wordt algemeen beschouwd als Lennons beste solo-album, vanwege de rauwe, gestripte teksten die samengaan met een even rauwe muzikale rock-blues stijl. (John Lennon/Plastic Ono Band ging vooraf aan de eveneens bejubelde Imagine soloplaat die in 1971 uitkwam). Prachtige Lennon songs op John Lennon/Plastic Ono Band zijn Mother, Isolation, Working Class Hero, God (met Preston’s gospel-getinte piano en de toen schokkende regel “I don’t believe in Beatles”), het kinderrijm-achtige My Mummy’s Dead en het heerlijk delicate Look at Me.

Ono’s esoterische, improvisatorische en meer experimentele album Yoko Ono/Plastic Ono Band werd gelijktijdig met Lennon’s ~ uitgebracht en smeekte dus om vergelijking. Vanuit het standpunt van de standaard (populaire smaak) wordt Yoko Ono/Plastic Ono Band vaak beschouwd als pretentieus en/of verschrikkelijk slap. Men zou dat domweg ook kunnen zeggen van de transcendente Ursonate-zang van Kurt Schwitters, denk ik, maar vanuit het oogpunt van de waardering van lawaaimuziek kan Yoko Ono/Plastic Ono Band visceraal meeslepend zijn en even majestueus en schitterend als de bulderende oceaan. Ono creëerde er nummers met een erotiek die varieerde van subtiele insinuatie tot onbeschaamdheid door de tonale verwachtingen te overtreffen met atonale verzadiging. Sommige zijn muzikaal geschikt voor een veranderde staat van emotionele schaal en tijd, niet verschillend van de John Coltrane Vigil cut op Transition uit datzelfde jaar. Ono’s plaat lijkt zeker muzikaal gedurfder en origineler dan die van Lennon, gezien vanuit de experimentele free jazz, downtown art music scene, en/of vrije feministische gezichtspunten. Lennon, hoewel ooit een kunststudent, was niet de meest avontuurlijke wat betreft het gebruik van musique concrète door The Beatles. Luister naar Paul McCartney’s Liverpool Sound Collage CD (die teruggaat tot 1963) als je nog twijfelt wie het was.

Yoko Ono/Plastic Ono Band was geen toevalstreffer in de kunstmuziek en werd al snel opgevolgd door de Fly-opname in 1971 met daarop het nummer Open Your Box (voor het eerst uitgebracht als de B-kant van Lennons single Power to the People). Ik hou van de manier waarop het een dissonant geluid construeert dat zich afspeelt in hyper-ruimte, schijnbaar gekrompen om in een geopende tas te passen (apropos Ono’s zelf-beschreven Bagism performances). De tekst luidt onder meer: “Open your box, open your trousers, open your sex, open your legs, open open open open …”. Maar vergeleken met haar Plastic Ono Band album, staan er op Fly andere minder interessante/makkelijker toegankelijke nummers ~ zoals Mindtrain. Hiermee bleef ze proberen de pop grenzen te verleggen zonder in de buurt te komen van het maken van populaire muziek.Gekkenwerk. Toch waardeer ik wat Ono doet op beide opnames (beide geproduceerd door Lennon, tussen haakjes), omdat het mij lijkt dat ze ~ via haar gepijnigde kreten en glossolalia-guttural Kabuki-stijl kreten en gemurmel en trillende jammerklachten en scat jazz vocalisaties ~ vluchtige vrouwelijke emoties overbrengt die de normale menselijke taal te boven gaan. Dat of de geneugten van de erotische vrouw in de greep van een orgasme. (Ik denk hier aan de Why and Why Not cuts van Yoko Ono/Plastic Ono Band). Hoewel ze gewoonlijk als een belediging voor het oor worden beschouwd, kunnen sommige nummers op Yoko Ono/Plastic Ono Band, zoals Why Not, en Greenfield Morning I Pushed an Empty Baby Carriage All Over the City, eigenlijk spookachtig mooi zijn als je je erop concentreert en er met een open geest naar luistert. Net als de grote Diamanda Galás kunnen Ono’s vocale klanken ~ op beide tracks ~ voor sommigen aanstootgevend en verwerpelijk lijken, maar na verloop van tijd neemt het oor-gemoed er weinig aanstoot meer aan en begint er een aan genot grenzende acceptatie ~ die zelfs euforie kan aanwakkeren. In die zin is Ono experimenteel veel waardevoller en zeker artistiek veel gedurfder dan Lennon binnen The Plastic Ono Band. Lennons grimmige autobiografische bluesrockmuziek is strak gestructureerd en harmonieus, waardoor ze commercieel aanvaardbaar is, net zoals een heel goed popliedje dat moet zijn. Ono’s AOS, opgenomen met het Ornette Coleman Quartet, is veeleer een uitstekend stuk lawaaimuziek dat het verdient herhaaldelijk beluisterd te worden door de artistiek avontuurlijke luisteraar. Maar voor mij is de beste Ono Plastic Ono Band track The South Wind, vanwege de delicate, sprookjesachtige behandeling van ruis. Ter vergelijking, Ono’s vocale output op Don’t Worry, Kyoko (Mummy’s Only Looking for Her Hand in the Snow) (uitgebracht op The Plastic Ono Band’s Live Peace in Toronto album uit 1969 en opnieuw in een andere versie op het album Fly uit 1970) valt op door het feit dat het veel vocale atonale dissonantie gebruikt terwijl de andere muzikanten, waaronder Lennon en Clapton op elektrische gitaren, te weinig laten horen. Wat het beste werkt met haar stem zijn de handgemaakte Fluxus muziekmachines van Joe Jones, die de plaat Fly samen met Lennon en Ono produceerde. Het album Fly (dat het lange nummer Fly bevat, dat de soundtrack vormt van de Plastic Ono Band film Fly (1970)) bevat drie verwarrende cuts met Joe Jones’ geautomatiseerde muziekmachines: Airmale, Don’t Count the Waves en You. Airmale is bijzonder opmerkelijk en werd in 1971 gebruikt als de soundtrack voor The Plastic Ono Band film Erection; een tijdcompressiefilm die over een periode van achttien maanden werd opgenomen en de versnelde bouw van een hotel in Londen in negentien minuten toont.

Om de een of andere reden wordt Fluxus kunstenaar-muzikant Joe Jones niet genoemd in het John & Yoko/Plastic Ono Band boek, maar hij had een belangrijke inbreng tijdens de New York Plastic Ono Band periode, niet alleen als coproducent van het album Fly, maar ook als organisator van een twee maanden durend Plastic Ono Band Fluxus festival in zijn JJ Music Store (aka Tone Deaf Music Store) op 18 North Moore Street. Van 18 april tot 12 juni 1970 had de Plastic Ono Band daar carte blanc, met een reeks Fluxus-kunstmanifestaties en -concerten onder de naam Grapefruit Flux-Banquet, gepromoot met een poster ontworpen door Fluxus-leider George Maciunas.

Misschien zijn sommige deelnemers aan de Plastic Ono Band vergeten, want er was een steeds wisselende bezetting van muzikanten, waaronder Clapton, Preston, Voormann, Starr, Alan White, George Harrison en Jim Keltner. Clapton’s bijdragen met elektrische slidegitaar aan de opnamen van het album Live Peace in Toronto uit 1969 springen eruit, vooral op de live-versie opname van Don’t Worry Kyoko (Mummy’s Only Looking for Her Hand in the Snow). Lennons fantastische, hartverscheurende vertolking van Yer Blues, een nummer dat hij oorspronkelijk als Beatle uitbracht op The Beatles plaat The Beatles uit 1968 (ook bekend als The White Album) staat ook op dat Plastic Ono Band Live Peace in Toronto album.

Als je van tegenculturele kunst-muziek historische details houdt (zoals ik) ~ wist je bijvoorbeeld dat The Plastic Ono Band song Cold Turkey niet over het afkicken van heroïne verslaving gaat, maar eerder over methadon verslaving (bizar genoeg sloegen Ono en Lennon smack over en gingen direct aan de methadon) ~ wees er dan van verzekerd dat het John & Yoko/Plastic Ono Band boek doorspekt is met veel van dit; samen met honderden foto’s (verschillende voor het eerst gepubliceerd), John’s handgeschreven songteksten en funky getekende cartoons, en reproducties van posters gebruikt om The Plastic Ono Band te promoten.

Na dit alles te hebben genoten en verteerd, vond ik uiteindelijk een grote tegenstrijdige spanning in The Plastic Ono Band project die mijn verbeelding op twee manieren prikkelde. Ten eerste was de gekozen begrenzing van de minimalistische esthetische vorm van The Plastic Ono Band radicaal in tegenspraak met haar ideologische, opzettelijk open-voor-iedereen, vrije ethiek. Deze twee doelstellingen lijken mij elkaar uit te sluiten. Deze tegenstrijdigheid wordt verder gecompliceerd als de koele onpersoonlijke esthetiek van The Plastic Ono Band pervers genegeerd (of tegengewerkt) wordt door Lennons muzikale deelname: zijn songs verdubbelen de persoonlijke autobiografische kwaliteiten, zelfs terwijl ze het kale minimalisme van een basistrio gebruiken en de geavanceerde studioproductietechnieken vermijden die van Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band het Beatle-meesterwerk maakten dat het is. Misschien hebben Ono en Lennon, die al moe waren van Lennons wereldwijde roem, de ironie gemist van de parallellen tussen The Plastic Ono Band (een verzonnen collectief/installatie/concertmechanisme) en Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (nog zo’n verzonnen denkbeeldige groep). Een dergelijke vergelijking wordt in dit door Ono goedgekeurde boek zeker niet gemaakt. Maar voor mij gaven beide faux-groepen uiting aan een verlangen naar vormen van onpersoonlijke, op ideeën gebaseerde kunst-muziek die Lennon na Beatlemania in feite niet meer kon maken. Wat overbleef was een illusie van kritiek en een spookbeeld van vrije creatie.

“Scheppen is verlichten, het leven ontlasten, nieuwe levensmogelijkheden uitvinden.”

~ Gilles Deleuze, Pure Immanence: Essays on A Life

(Bron: whitehotmagazine.com)
(Vert: Henno de Jong)